ŽIVEO DAN REPUBLIKE – OSVRT NA ZNAČAJ DRUGOG ZASEDANJA AVNOJ-a

Članica Sekretarijata NKPJ drugarica Vesna Milunović je pripremila specijalan osvrt na značaj Drugog zasedanja AVNOJ-a koji je bio prezentovan na Svečanoj akademiji koju je naša Partija organizovala povodom važnog jubiljeja, 75. godina od zasedanja AVNOJ-a. Prenosimo Vam Vesnin referat u celosti.


OKOLNOSTI UOČI DRUGOG ZASEDANJA AVNOJ-a

Uveče, 8. septembra 1943 godine objavljena je kapitulacija Italije. Posledice te kapitulacije, na jugoslovenskom tlu, bile su velike. Narodnooslobodilački pokret postigao je moralni i materijaini uspeh, bez obzira na silovite napade nemačkih fašista. Vodile su se žestoke oslobodilačke borbe. Široka platforma NOP-a, koja je postavljena još u prvim ustaničkim danima, okupila je u svojim redovima ne samo pripadnike svih naroda i narodnosti Jugoslavije, već i mnoge strance-antifašiste koji su se opredelili za oružanu borbu.

Na bazi međunarodne solidarnosti u borbi protiv fašizma, narodnooslobodilačka borba u Jugoslaviji doprinela je razvoju mnogih oslobodilačkih pokreta otpora u: Grčkoj, Bugarskoj, Italiji, Albaniji. Neprijateljske italijanske divizije su se predavale. Tako je, npr. u Crnoj Gori razoružana cela italijanska divizija „Venecija" deo divizije „Taurineze", a od bivših pripadnika italijanske vojske u Dalmaciji formirana su dva bataljona: „Garibaldi" i „Gofredo Mameli". Od bugarskih vojnika prebeglih na stranu narodnooslobodilačke vojske, u Makedoniji je, krajem 1943. godine, formiran bataljon „Hristo Botev". Takođe, bilo je grupa pojedinaca raznih narodnosti u sastavu jedinica NOVJ: Poljaka, Rusa, Francuza, Austrijanaca i drugih. Mnogi Jugosloveni postaju organizatori i rukovodioci mnogih pokreta otpora u Evropi: Francuskoj, Belgiji, Čehoslovačkoj, Norveškoj i drugim zemljama. Kapitulacija Italije izazvala je previranje i kod četnika. Da bi nastavili da vode izdajničku i sramnu borbu protiv narodnooslobodilačke vojske na teritoriji sa koje je nestala italijanska vojska, uspostavljaju kontakte sa Nemcima i stavljaju se u njihovu službu. Jedan deo demoralisanih četnika se rastura. Oskudevajući u trupama, nemački fašisti rado prihvataju četnike u svoje redove, na području koje je ranije bilo pod italijanskom okupacijom, i direktno ih stavljaju pod svoju komandu.

Posle kapitulacije Italije pojačao se rad na slobodnim teritorijama u celoj zemlji. Održavani su različiti skupovi, osnivački i drugi sastanci masovnih organizacija u: Srbiji, Crnoj Gori, Bosni, Hrvatskoj, otvorene prve gimnazije na Baniji i u Lici, radila su pokretna pozorišta, kao „Kazalište narodnog oslobođenja“. Na slobodnoj teritoriji izlazili su listovi: „Oslobodenje"; „Sloboda"; „Mi mladi" i drugi u Bosni i Hercegovini, „Vjesnik"; „SIobodna Dalmacija"; „Naprijed" u Hrvatskoj, „Slovenski poročevalec"; „Ljudska pravica" i drugi u Sloveniji, zatim: „Narodna borba"; „Omladinski pokret" u Crnoj Gori, pa: „Mladi borac"; „Glas" u Srbiji, kao i „Ilindenski put" u Makedoniji itd. Mnogi: književnici, slikari, vajari, kompozitori i glumci, medu kojima i mnoge poznate javne ličnosti, aktivno su doprineli umetničkom životu i uopšte razvoju kulture na slobodnim teritorijama. Kroz oružanu oslobodilačku borbu naroda Jugoslavije i procese koji su se odvijali na oslobođenoj teritoriji, u njenoj organizovanoj strukturi, u koncepcijama buduće države, u novim društvenim i međunacionalnim odnosima, sve više se isticao revolucionarni duh koji je postepeno zahvatio celu zemlju. Narod i njegovi borci u praksi su se izjasnili za zajedničku državu i nisu više mogli prihvatiti obnovu društvenih odnosa koji su postojali u staroj Jugoslaviji. Želja da se stvori nova jugoslovenska zajednica, na pravednijim i progresivnijim osnovama, ispoljila se u celoj zemlji. Nastavljala se dalja izgradnja sistema narodne revolucionarne vlasti. Tako su, u drugoj polovini 1943., obrazovani najviši nacionalni predstavnički organi — konstituisana su zemaljska antifašistička veća budućih federalnih jedinica: ZAVNO Hrvatske, Slovenski narodnoosvobodilni odbor, ZAVNO Crne Gore i Boke, ZAVNO Bosne i Hercegovine. U Srbiji i Vojvodini radili su Glavni narodno-oslobodilački odbori, a u Makedoniji je formiran inicijativni odbor za osnivanje Antifašističkog sobranja narodnog oslobođenja Makedonije. Sa društvenim i političkim usponom narodnooslobodilačkog pokreta, uporedo, jačale su i oružane snage koje je Vrhovni štab smatrao kao jedinog zaštitnika do tada izvojevanih tekovina revolucije i jedinu snagu koja može da dovede do pobedničkog ishoda rata. NOVJ narasta u vojnu snagu i do kraja novembra 1943. ima u svom sastavu: 104 brigade, odnosno 26 divizija, obuhvaćenih u 8 korpusa i jaku mornaricu.

U toku NOB, u periodu od 1942.-1944. godine, nastaju političko-predstavnička tela i organi narodne vlasti. Krajem 1943 godine, politički i vojni uslovi su sazreli za odlučujući korak u određivanju budućnosti zemlje. AVNOJ se konstituiše kao najviši organ nargine vlasti, i u Jajcu je 29. i 30. novembra te godine, održano drugo zasedanje AVNOJ-a u prisustvu 142 delegata iz: Srbije, Bosne i Hercegovine, Crne Gore, Hrvatske Slovenije, donete su istorijske odluke od dalekosežnog značaja za budućnost Jugoslavije.

ODLUKE DRUGOG ZASEDANJA AVNOJ-a:

1. Da se Antifašističko veće narodnog oslobođenja Jugoslavije - AVNOJ konstituiše u vrhovno, zakonodavno i predstavničko telo Jugoslavije kao vrhovni predstavnik suvereniteta naroda i države Jugoslavije kao celine, da se uspostavi Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije NKOJ kao organ, sa svim obeležjima narodne vlade, preko kojeg će AVNOJ ostvarivati svoju izvršnu funkciju;

2. Da se izdajničkoj, jugoslovenskoj izbegličkoj „vladi“ oduzmu sva prava zakonite vlade Jugoslavije, a naročito da predstavlja narode Jugoslavije ma gde i ma pred kim.

3. Da se pregledaju svi međunarodni ugovori i obaveze.koje su u inostranstvu, u ime Jgoslavije, sklopile izbegličke "vlade" u cilju njihovog poništenja ili ponovnog sklapanja, odnosno odobrenja i da se ne priznaju takvi ugovori i obaveze koje bi ubuduće u inostranstvu eventualno sklopila izbeglička takozvana "vlada;

4. Da se Jugoslavija izgradi na demokratskom, federativnom principu kao državna zajednica ravnopravnih naroda;

5. Da se svi ti zaključci formulišu u posebnim odlukama AVNOJA.

ZNAČAJ DRUGOG ZASEDANJA AVNOJ-a

U toku dve i po godine neprekidne narodnooslobodilačke borbe protiv okupatora i njegovih pomagača, narodi Jugoslavije postigli su krupne i odlučujuće korake, kako u unutrašnje-političkom, tako i u spoljno-političkom pogledu. Što se neprijatelj više trudio da uguši oslobodilački pokret, to su se narodne mase ćvršće zbijale u tom pokretu. Uporedo sa tim razvijali su se i organi narodne vlasti.

Priznanje krupnih uspeha naše narodnooslobodilačke borbe u inostranstvu, s jedne strane, a s druge potpuno razotkrivanje izbegličke izdajničke jugoslovenske „vlade" postavili su pred rukovodeće organe NOP- a potpuno nove zadatke. Nastala je potreba da se svi ti uspesi sistematski učvrste i budu zamajac za dalje uspešno vođenje naše NOB-e.

Ta borba dokazala je čitavom svetu da su narodne mase Jugoslavije odlučno krenule putem oružanog otpora protiv fašističkog okupatora. Stvoren je potpuno nov odnos političkih snaga u našoj zemiji, što je značilo da i u upravi i državnom vođstvu taj novi odnos snaga mora biti na odgovarajući način izražen. Narodnooslobodilački pokret naroda Jugoslavije i njegova Narodnooslobodilačka vojska izrasli su iz oslobodilačkih pokreta svih naših naroda i narodnosti.

Skršeni su ostaci reakcionarnog separatizma i velikosrpske hegemonističke politike. Stvoreni su uslovi za stvaranje buduće: bratske, demokratske, federativne zajednice naših naroda, nove Jugoslavije, izgrađene na ravnopravnosti. Uspesi NOB-e proneli su slavu naših naroda po čitavom svetu. Narod, s pravom, traži da organi njihove narodne vlasti budu u inostranstvu priznati i poštovani. Za to vreme dok su narodi Jugoslavije dve i po godine krvlju natapali tlo svoje domovine da bi je oslobodili od mrskog osvajača, reakcionarna izbeglička „vlada" u inostranstvu pokušavala je, na sve načine, da spreči pomoć slobodoljubivih zemalja našim narodirna. Pomoću svojih agenata, u prvom redu preko zloglasnog četničkog komandanta, Dragoslava Draže Mihailoviča, ta „vlada" je organizovala bratoubilački rat na jugoslovenskim prostorima.

Ta vlada je naručivala sve pokolje i zločine koje su četničke crne bande vršile pod nazivom "jugoslovenska vojska u otadžbini". To je bila vlada službe fašističkim okupatorima i postala najjače uporište fašističkih osvajača protiv naših naroda, vlada terora.

Zbog toga narodi Jugoslavije donošenjem odluke da se takvoj vladi oduzme pravo da ih predstavlja u inostranstvu, zaustavljaju dalje razbijanje i cepanje Jugoslavije, te staju na put izdajničkoj politici i reakcionarnoj protivnarodnoj monarhističkoj kliki.

U ime kralja Petra i monarhije, velikosrpske i druge reakcionarne klike organizovale su i vršile najpodlije i najprljavije zločine protiv vlastitog naroda. Kralj Petar je zalagao sav svoj autoritet da bi podupro izdajnički rad izdajnika. Desio se jedinstven primer neviđenog izdajstva u istoriji, neviđene i neopisive neljudskosti. Kralj je vrhovni komandant izdajničkih četničkih bandi Dragoslava Mihailovića, koje su sastavni deo okupatorske vojske sa kojom se naši narodi biju na život i smrt. Kralj i monarhija postaju utočište svih antinarodnh i reakcionarnih snaga. Pod zastavom izdajstva vrše se najstrašniji i najgnusniji zločini protiv: pripadnika NOP, boraca NOVJ, ali i nad civilnim stanovništvom: ženama, decom, starim licima, ranjenike NOB-e zverski muče i ubijaju na normalnom ljudskom mozgu nezamislive načine. Zbog svega toga, odluka AVNOJ-a koja se odnosi na zabranu povratku kralju Petru u zemlju ima dalekosežan značaj. Drugo zasedanje AVNOJ-a osvetlilo je političku koncepciju nove Jugoslavije. Odluke o kralju i „vladi" dovele su do novih promena u politici britanske vlade. Britanci napuštaju Dražu Mihailovića i povlače svoje misije iz četničkih štabova, nastojeći da zauzvrat Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ) prizna legitimna prava kralja i dinastije. Medutim, sve što je odlučeno u Jajcu, ostaje nepromenjeno. U vreme drugog zasedanja AVNOJ-a, u Teheranu (Iran), održava se konferencija triju lidera vodećih sila antifašističke koalicije: SSSR, SAD i Velike Britanije: Staljina, Ruzvelta i Čerčila. Na osnovu najnovijih informacija o stanju u Jugoslaviji, oni su se saglasili da je narodnooslobodilačka vojska Jugoslavije glavna i važna snaga u borbi protiv nemačkog okupatora na Balkanu i da bi, stoga, NOVJ-u trebalo, koliko god je to moguće, materijalno pomoći u antifašističkoj borbi.

Odluke AVNOJ-a predstavljaju javnu legalizaciju dosadašnjih dostignuća jugosiovenske revolucije na njenom putu do pune i konačne pobede. Dosledno tim odlukama, korak po korak, Nacionalni komitet oslobođenja Jugoslavije (NKOJ) ostvaruje svoj politički i vojni program u zemlji. Na izmaku 1943. godine Vrhovni štab poklanja naročitu pažnju Srbiji i Makedoniji i utiče na jačanje jedinica narodnooslobodilačke vojske u Srbiji. Tu se formiraju nove brigade NOVJ. U periodu od kapitulacije Italije tj. od 8. septembra 1943. do kraja januara 1944. godine, formiramo je 6 brigada. Obrazuju se divizije u: istočnoj Bosni, Sandžaku i Crnoj Gori. Formira se Prva makedonsko-kosovska udarna brigada. Nemačke operacije nisu sprečile napade NOVJ na porobljenu Tuzlu i Banja Luku. Narodi Jugoslavije produžuju i pojačavaju svoju borbu za oslobođenje nad fašističkim osvajačima do konačnog oslobođenja.

Sekretarijat NKPJ,

Beograd,

29.11.2018.